O żydowskich neofitach

Zobacz spis rodzin uszlachconych neofitów, frankistów i in.

Żydzi, przyjmując chrzest, często zmieniali także swoje dotychczasowe imiona na chrześcijańskie. Obok imion, pojawiają się także nazwy osobowe o charakterze nazwiska. Proces ten trwał z różnymi nasileniami, praktycznie, aż do 1850r., kiedy to na terenie Królestwa Polskiego zabroniono dokonywania zmian nazwiska przy okazji chrztu. Mimo zakazu, spotyka się jednak takie zmiany i w późniejszych latach.

Tylko neofici z proletariatu podawali do metryk swoje i swoich rodziców imiona żydowskie. Inteligentni i półinteligentni tłumaczyli zwykle imiona żydowskie na chrześcijańskie. I tak nazywał się: Chaim albo Josek Józefem, Salomon Zygmuntem, Hiler Hilarym, Lewi, Lewin, Lewek Leonem, Szmul Samuelem, Rachmil Romualdem albo Aleksandrem, Lajbuś Leopoldem, Ruwin Romanem, Izrael Julianem, Jankiel Jakubem, Fajwel Fabianem, Markus Maksymilianem, Icek Ignacym, Nusyn Nikodemem albo Hipolitem, Rebeka Barbarą, Dwojra Dorotą, Hana Fryderyką, Szaja i Cerka Cecylią, Bluma i Brucha Bertą, Rasza i Ruchla Różą, Fajga Felicyą, Frajda Franciszką, Fajga Emmą, Kacha Heleną, Sara Salomeą, Mindla Minną, Lea Leokadją itd. Głównie Żydzi niemieccy dyktowali do metryk imiona chrześcijańskie.

Pierwsze wzmianki o neofitach spotyka się już w XIV wieku, ale mają one ogólnikowe brzmienie. W upomnieniu wizytacyjnym synodu wrocławskiego czytamy, że Żydzi i poganie, którzy mimo ochrzczenia wracają później do praktyk niewiernych, mają podlegać inkwizycji.

Pierwsze imienne wzmianki pochodzą dopiero z przełomu XV wieku i dotyczą trzech przypadków z obszaru Wielkiego Księstwa Litewskiego oraz o jednym przypadku z Korony.

W roku 1495 ochrzczony zostaje Abraham Ezofowicz zmieniając nazwisko na Józefowicz i uzyskując urząd horodniczego kowieńskiego, a później podskarbiego litewskiego. Jego rodzony brat Michał, jako nieochrzczony Żyd, uzyskał nobilitacje w Krakowie w 1525 roku i został dopuszczony do herbu Leliwa przez Jerzego Hlebowicza, wojewodę smoleńskiego. On również przybrał nazwisko Józefowicz. Obaj dali początek szlacheckiej rodzinie tego nazwiska i herbu.

W roku 1499 król Jan Olbracht nadal szlachectwo neoficie litewskiemu, Stanisławowi Oszejce (Oschejko), którego do swojego herbu Merawy dopuścił biskup miednicki Marcin.

Na sejmie w 1507 roku, król Zygmunt I nobilitował neofitę Habre, znanego jako Abraham z Kijowa, dzierżawcę dochodów smoleńskich, nadając mu herb Leliwa wraz z adopcją do rodziny Jana Zabrzeszyńskiego, marszałka Wielkiego Księstwa Litewskiego i starosty grodzieńskiego.

W 1507 roku został nobilitowany bankier krakowski, neofita, Stefan Fiszel wraz z synami Janem i Stanisławem. Zostali dopuszczeni do herbu Korab przez kanclerza królewskiego, Jana Laskiego. Stefan Fiszel otrzymał od króla starostwo Powidz, od którego wziął sobie nazwisko Powidzki i stał się protoplastą rodziny tego nazwiska.

W czasach Aleksandra Jagiellończyka jednym z powodów dla którego Żydzi, którzy uzyskali wysoki status społeczny i majątkowy, przyjmowali chrześcijaństwo, był wydany w 1495 roku przepis, w myśl którego wszyscy Żydzi, wierni religii swoich przodków, mieli zostać wysiedleni z obszaru Wielkiego Księstwa Litewskiego, a ich majątki zabrane.

W latach 1518-19 król Zygmunt I mianował neofitów Jana Zajączkowskiego i Jakuba Bielskiego, nadwornymi kuśnierzami i kupcami.

Nie wszyscy Żydzi otrzymywali jednak nazwiska. Spotykamy wiele przykładów dotyczących ubogich warstw, gdzie ograniczano się jedynie do imion chrzestnych. W metrykach wawelskich nazwiska spotykamy dopiero pod sam koniec XVII wieku.

  • 1600 roku chrzest przyjmuje Justyna Izraelitka,
  • 1606 Bernard Izraelita,
  • 1612 Michał Izraelita.
  • 1696 występuje Franciszek Zygmuntowski, który nazwisko przyjmuje prawdopodobnie od swojego protektora, i Wawrzyniec Lewikowski. W tym drugim przypadku, nazwisko jest przekształceniem Żydowskiego nazwiska Lewi.

Z przyjmowaniem chrztu przez Żydów związane były w pewnym stopniu nobilitacje i wysokie stanowiska.

 

Uszlachceni neofici

Istniały zasadnicze różnice pomiędzy Wielkim Księstwem Litewskim, a Koroną. Na Litwie, obowiązywał co najmniej od 1588r. ustawowy zapis nadawania szlachectwa wszystkim neofitom. Było to jednak usankcjonowanie powszechnej praktyki stosowanej już od przeł. XVw. W trzecim statucie litewskim, w rozdziale noszącym tytuł: "O glówszczyznach i nawiązkach ludzi nieszlacheckiego stanu" czytamy: "jeśliby Żyd który albo Żydówka do wiary chrześcijańskiej przystąpili, tedy każda osoba i potomstwo ich, za szlachcica poczytywani być mają". W Koronie nie było takiego zapisu, ale również notowano dość liczne przypadki nobilitacji.

Sprawę nierównego statusu Żydów na Litwie i w Koronie uregulował Sejm Koronacyjny z 1764 roku limitując liczbę szlachty neofickiej do 48-u rodzin i dając uprawnienia królowi do 10-ciu dalszych nobilitacji (VL VII 420). Przywilej uszlachcenia objął w niej 48 neofitów z Litwy o 33 nazwiskach (Bergin, Bielski Tadeusz, Dessau Teodor, Dobrowolski Dominik, Dobrzyński Antoni i in, Górski Ignacy, Jakubowski Jan, Jankowski Felicjan, Jarmund, Jeliński-Hersz, Kazimierski Felicjan, Kwieciński Józef, Lipiński Jan, Lutyński Teodor, Łużyński-Abramowicz al. Łyżyński Franciszek, Majowski Antoni, Mańkowski, Michałowski Jan, Niedzielski al. Nizielski Józef, Niewiarowski Andrzej Marcin, Nowakowski Jan, Orłowski, Osiecimski al. Oświęcimski Michał Jan, Pawłowicz Piotr, Pawłowski Kazimierz, Poziomkowski Antoni i Tomasz, Poznański Józef, Przewłocki Andrzej, Szpaczkiewicz Józef, Szymański Wojciech, Świąteccy, Trojanowski Antoni i Zbitniewscy)

Z ustawowych 10-ciu dalszych nobilitacji, król udzielił 17-tu takich sekretnych nobilitacji, przekraczając swoje uprawnienia. Jednak to restrykcyjne podejście stawiało poza nawiasem szereg rodzin szlacheckich, spolonizowanych, skoligaconych ze znakomitymi rodami magnackimi, które w Polsce zaczęły odgrywać znaczącą role, a ich szlachectwo opierało się na wspomnianych artykułach litewskich. W latach 1764 – 1788 nobilitację otrzymało faktycznie 28 osób o 17 nazwiskach (oprócz kilku już wspomnianych pochodzili oni z rodów: Dziokowski Stefan s.Andrzeja, Konderski Józef, Koźliński Andrzej i Ignacy h.Bodziec, Krasnowojski Szymon, Lipski Karol i Stanisław, Porębski Jan Józef, Schabiccy, Stuliński Antoni, Tehlowski Antoni Franciszek, Urbanowski Walenty, Wolański Stefan, Wolski Jan i Zawoyski Marcin s.Józefa). W aktach nobilitacji monarcha podkreślił ich gorliwość w wierze katolickiej oraz cnoty i obyczaje obdarowanych klejnotem szlachectwa. Dla neofickiej szlachty zaprojektowano nowe herby będące zarówno odmianą staropolskich, jak i własnymi o znamiennych nazwach (m. in. Łaska, Nagroda, Wdzięczność, Postep, Merany, Trzy Księżyce, Pocisk, Bodziec lub własnego).

Sejm z 1768 roku postanowił zatwierdzić na Litwie bez wyjątku wszystkim neofitom sprzed 1764 roku klejnot szlachecki, którzy skorzystali z przepisów Statutu litewskiego. (VL VII 864).

Natomiast osoby, które dokonały konwersji wiary po wydaniu tego prawa, po 1764r., zostaną pozbawione szlachectwa. Szacunkowo prawo to dotyczyło kilkudziesięciu rodzin neofitów litewskich, które udowadniały na jego podstawie szlachectwo na Litwie wkrótce po I rozbiorze Rzeczypospolitej. Konstytucje sejmowe nie obejmowały bynajmniej frankistów, lecz regulowały sytuację dotychczasowej szlachty neofickiej na Litwie. Większość członków sekty Franka, ochrzczonych głównie we Lwowie (m.in. w roku 1750 ponad 60 chrztów frankistów) i Warszawie (m.in. Grabowscy, Krysińscy, Łabęccy, Matuszewski, Moszyńscy, Niedzielscy, Pawłowski Łukasz, Piotrowscy, Podoski, Przybyłowicz, Stanisławski, Szostakowski, Turski, Wołowscy, Zalewscy, Zielińscy) oraz w Busku (m.in. Słomowski, Żuliński, Jeziorański), osiadła w miastach Korony. Wprawdzie w metrykach chrztu przypisano im szlachectwo, a część z nich stroiła się w kontusze i szable, jednak formalnie nie przeszli do stanu szlacheckiego. Dopiero na schyłek panowania Stanisława Augusta przypadają pierwsze nobilitacje znamienitszych rodów frankistowskich, jak Krysa - Krysińscy i wielu innych.

Zobacz spis rodzin uszlachconych neofitów, frankistów i in.

 

Źródła:

  • Stanisław Kowalski, Żydzi chrzczeni, Warszawa 1935
  • Stanisław Wysocki, Żydzi w dziejach Polski, W-wa 1995
  • Teodor Jeske-Choiński, Neofici Polscy, W-wa 1904
  • Aleksander Kraushar, Frank i frankiści polscy, 1931
  • Ludwik Hass, Masoneria Polska XXw., 1998
  • Stanisław Didler, Rola neofitów w dziejach Polski, 1934
  • Ks. Tadeusz Kiersztyn, Zatrute źródło - masoneria, Kraków 2010
  • "Genealogia i heraldyka" Nr4, 2001r.
  • Metryki USC z terenu Warszawy (Geneteka)
  • Metryki par. Szyszki, Łomża, Dobre i in.

(C)2012